Index | Presentación | Hemeroteca | Coordinación | Comité | Ilustración | Contacto
|
Por Carmen Blanco
Historia do feminismo O
feminismo é unha realidade multiforme e plural que non ten data exacta de
nacemento. Mais como movemento social e político nace no século XIX que
é tamén cando se crea a palabra como un neoloxismo que acabará
designando o conxunto de teorías e prácticas sociais que reivindican e
defenden a dignidade das mulleres. Non obstante, a toma de conciencia
persoal da propia situación feminina precede no tempo ao fenómeno político
en sentido estrito e así pódese falar historicamente da existencia dun prefeminismo,
centrado na disputa social, que se remonta ás orixes mesmas do
patriarcado no seo do cal terían lugar os contradiscursos antipatriarcais
e filóxinos de resistencia fronte á misoxinia do sistema, uns
contradiscursos cifrados na chamada querelle
des femmes ou debate das excelencias, que tivo en Christine de Pizan,
autora de O libro da cidade das damas, escrito a comezos do século XV, á súa
figura máis emblemática e no ilustrado galego Benito Jerónimo Feijoo a
un dos seus principais representantes co ensaio en “Defensa das
mulleres”, incluído no seu Teatro
crítico universal (1726-1740, tomo I, discurso XVI). Nesta tan
prolongada primeira etapa aparecen xa os principios teóricos e prácticos
básicos do feminismo que, con modulacións epocais, permanecerán no seu
seo ata o presente; estes principios esenciais son: a desmitificación dos
falsos prexuízos, a forza revolucionaria da memoria que leva á creación
de repertorios de mulleres ilustres, a importancia da educación como
dereito das mulleres e remedio contra a súa subordinación, a denuncia da
escravitude sexual e o ideal de independencia persoal. No
século XVIII prodúcese a transición do chamado feminismo
orixinario centrado na discusión política no contexto do proceso
democrático burgués propiciado por fenómenos como a Revolución
Francesa. Este feminismo ten como principais teóricas á francesa Olympe
de Gouges, coa Declaración dos
dereitos da muller e da cidadá (1791), e á inglesa Mary Wollstonecraft, coa Vindicación dos dereitos da muller (1792): elas son as creadoras
dos dous textos matriz dos que partirá o feminismo político e social.
No caso de Gouges estamos ante un enfoque predominantemente político, que
se centra na mobilización das mulleres en contra da tiranía dos homes, e
no caso de Wollstonecraft asistimos a unha focalización basicamente ética,
que xira en torno á mutación dos principios culturais sobre os que
asenta a opresión feminina. Estas dúas posturas, que privilexian cada
unha un determinado enfoque de tipo político e ético, respectivamente, e
implican posicionamentos políticos distintos ante o problema, manteranse
no debate sobre os sexos desde este primeiro momento ata a actualidade. De
feito, as posturas feministas que contemplan a especificidade da situación
das mulleres seguirán mantendo durante os séculos seguintes a dualidade
entre o enfoque primordialmente político, propio das correntes
reformistas tanto liberais como marxistas, e a perspectiva de raíz ética,
presente nas liñas radicais, autónomas e libertarias. O
que se vén considerando como o nacemento simbólico do feminismo
propiamente dito ten lugar en 1848 nunha convención celebrada no estado
de Nova York: é a aprobación do documento que se coñece co nome de
“Declaración de Séneca Falls”, redactado por Lucrecia Mott e
Elizabeth Cady Stanton, que sinala, pola continuidade do movemento de
mulleres que provoca, o punto de arranque da actuación política e a
organización social das mulleres que dará lugar á primeira etapa do
feminismo. Esta primeira grande onda feminista é a do denominado feminismo
sufraxista que se inicia no século XIX e que terá o seu máximo
apoxeo nas áreas de maior influencia a comezos do século XX. Céntrase
na reivindicación da igualdade, postulando as súas reclamacións en
igualarse desde o punto de vista cívico cos homes, nos dereitos á
educación, á propiedade privada, ao traballo asalariado, ao voto e ao
divorcio. Tanto na teoría como na práctica houbo nesta etapa distintas
correntes ideolóxicas, destacando entre elas a liberal do británico John
Stuart Mill, autor de A escravitude
das mulleres (1869); a socialista do alemán August Bebel, que
escribiu A muller e o socialismo
(1883); a comunista do igualmente xermano Friedrich Engels, creador da
emblemática obra A orixe da
familia, da propiedade privada e do estado (1884); e a anarquista da
rusa Emma Goldman, que publica Tráfico
de mulleres (1917) en Nova York. Mais neste período feminista
predominou o seu carácter reformista e burgués, derivado da ideoloxía
liberal que lle deu forma e que o aglutinou de xeito maioritario, da mesma
maneira que tivo na súa reivindicación do dereito ao voto a súa
proclama máis simbólica. E, de feito, os logros desta etapa feminista
poden verse a través do simbólico sufraxio feminino, que, segundo
avanzan as tres primeiras décadas do XX, se vai conseguindo na maioría
dos estados europeos e en Norte América, como consecuencia das campañas
sufraxistas e dos triunfos políticos progresistas e revolucionarios. A
primeira excepción na consecución do voto é a producida no estado
norteamericano de Wyoming que o obtén sen restricións en 1869. Con
posterioridade concédeno
Finlandia en 1906, Noruega en 1913, Dinamarca e Islandia en 1915, Holanda
e Rusia en 1917, Gran Bretaña e Alemaña en 1918, Suecia en 1919, Estados
Unidos en 1920, Irlanda en 1922, Austria, Checoslovaquia e Polonia en
1923, España en 1931, Portugal e Francia en 1945 e Italia en 1946.
A segunda grande onda feminista é a do denominado feminismo
da liberación da muller que se inicia nos anos sesenta do século XX
e que se centra na busca da autonomía e na profundización na diferenza.
Esta etapa está caracterizada fundamentalmente polo seu trazo
revolucionario antipatriarcal e anticapitalista, que reacciona contra a
actitude reformista e burguesa que primara na onda anterior. De feito,
neste rexurdir feminista teñen un grande impacto o marxismo, os ideais
libertarios e as novas teorías de liberación anticoloniais, ideas que, aínda
que antes xa estiveran presentes no movemento de mulleres, agora se fan
hexemónicas; e así deste carácter marcadamente revolucionario deriva a
tendencia xeneralizada nesta etapa ao rexeitamento da política
institucional e á procura de actuacións políticas alternativas, así
como a inclinación dominante á organización unisexual, antixerárquica
e independente das agrupacións políticas clásicas. Nas súas
reivindicacións o feminismo da liberación da muller continúa a campaña
pola igualdade de dereitos civís, pero agora engade outras reclamacións
novas relativas á liberdade
sexual e á autonomía do propio corpo, como o libre acceso aos
anticonceptivos e ao aborto, así como a denuncia da violencia contra as
mulleres: malos tratos, acoso sexual e violación. Estes temas tampouco
non son novos pero neste momento convértense en maioritarios
e aglutinan o movemento de mulleres ata os nosos días. Tanto na
teoría como na práctica foi esta unha etapa plural e multiforme con
moitas correntes ideolóxicas marcadas polo absoluto protagonismo
feminino. Entre as pensadoras que máis influíron neste período cómpre
destacar a dúas pioneiras que
publicaron as súas obras no período de transición entre as dúas
grandes ondas feministas: a inglesa Virginia Woolf, con Un
cuarto de seu (1929) e Tres
guineas (1935), e a francesa Simone de Beauvoir, con O
segundo sexo (1949). Ademais delas, como representantes xa do propio
período da liberación da muller destacan como liñas ideolóxicas
principais as da liberal norteamericana Betty Friedan, con A mística da feminidade (1963); a radical, tamén norteamericana,
Kate Millett, con Política sexual (1970);
e a independente ou autónoma italiana Carla Lonzi, con Cuspamos sobre Hegel (1974). No
contexto estatal español, ubicado no sur europeo de forte tradición católica,
o caso especial de Galicia presenta unhas características propias
derivadas da súa peculiaridade periférica de país basicamente rural,
con escasísima industrialización, acentuada pervivencia do Antigo Réxime,
un alto grao de emigración temporal ou permanente e un marcado atraso
educativo que afecta especialmente ao sector feminino. Nesta situación o
movemento de mulleres ten pouca presenza e a polémica feminista aparece
dominada polas ideas do catolicismo, que publica numerosas obras para
contrarrestar os avances das novas ideas sobre a muller, pero tamén
existe unha minoría feminista que está na vangarda do feminismo ibérico.
Entre esta minoría avanzada encóntranse Rosalía de Castro, que publica
o ensaio de feminismo literario “Las literatas. Carta a Eduarda”
(1866) en Lugo; Concepción Arenal, pioneira partícipe na vida pública e
autora de La mujer del porvenir (1861); Emilia Pardo Bazán, a máis activa
creadora da polémica feminista en España; e María Barbeito y Cerviño,
a pedagoga republicana autora do opúsculo La
mujer antes, ahora y después (1934); ademais doutras moitas como
Filomena Dato Muruais, Juana de Vega ou María Luz Morales; e así como a
minoría de persoas que defendían na prensa progresista e no
asociacionismo social de base o estatus de igualdade ou o sector aínda máis
minoritario que apostaba por unha profunda ruptura xenérica radicalmente
liberadora. Por
outra parte, entrado o século XX, para conter ou sumarse aos inevitables
avances das mulleres, creáronse diversas seccións femininas nas
distintas organizacións políticas e apareceron as primeiras agrupacións
feministas. Temos
referencia da existencia de agrupacións feministas, entre as que podemos
mencionar a ubicada na Coruña relativa a un núcleo pertencente á Liga
Internacional de Mujeres Ibéricas e Hispanoamericanas e á Cruzada de
Mujeres Españolas, dirixidas por Carmen de Burgos, e a localizada en Vigo
que alude á Asociación de Mujeres contra la Guerra y el Fascismo, que
estaba inspirada polo Partido Comunista. Por outra parte, o nacionalismo
galego non pasou de crear algunha sección feminina local no período
republicano, como as Irmandades Femininas da Coruña, Betanzos ou A
Estrada; o grupo feminino ourensán do Partido Galeguista de Ourense
presidido por Celia Bouzas de Peña; e as Mocedades Femeninas Orensanas,
con Rosa Docampo, Maruxa G. Quiroga e Felisa Fernández Morais na súa
primeira xunta directiva, que asinan en 1936, xunto con Luisa Cid, Olimpa
Varela e María Cordero, o "Manifesto das mozas nacionalistas ourensás
a tódalas rapazas galegas" aparecido en Guieiro
e que en A Nosa Terra leva por título "As mulleres galegas" (A
Nosa Terra 20-3-1936). Estas agrupacións, ao igual que o groso do
movemento nacionalista, limitábanse basicamente a reclamar o compromiso
galeguista das mulleres, sen tratar a problemática específica deste sexo
e / ou reproducindo o papel feminino galaico da nai forte, segundo se pode
constatar no periódico A Nosa Terra, especialmente na sección titulada "O recanto da
muller" na que aparecen escritos de Carmen Lobeiras Pantín, Elvira
Bao Maceiras, María Santos Freire ou Xaquina Trillo Sánchez e onde
parece estar latente un rexeitamento implícito do feminismo, pero tamén
de certos aspectos da feminidade tradicional. Por outra parte, igual que
no resto do Estado, a esquerda republicana, socialista e comunista acaba
creando as súas propias agrupacións femininas, orientadas
fundamentalmente á canalización do voto das mulleres, para contrarrestar
o forte proselitismo feminino despregado pola reacción dereitista
especialmente a partir dos anos vinte. Entre as de signo republicano e
socialista, podemos citar a Agrupación Femenina de Acción Republicana,
logo Agrupación Republicana Femenina da Coruña; a Agrupación Femenina
do Partido Radical de Vigo; a Agrupación Femenina do Partido Republicano
Radical Socialista de Pontevedra; o Patronato Femenino de Ferrol; a
Juventud Republicana da Coruña; o Grupo Socialista Femenino de Ferrol e
as Juventudes Femeninas Socialistas da mesma localidade. Pola súa parte,
o comunismo seguiu a táctica da creación de asociacións unitarias e
interclasistas baixo as directrices internacionais da Organización de
Mulleres contra a Guerra e o Fascismo, e desta maneira temos noticia da
existencia de Agrupacións de Mulleres Antifascistas en lugares como o xa
citado Vigo ou Ferrol e A Coruña, así como das Xuventudes Comunistas
Femininas da Coruña. Na segunda onda feminista volve darse en Galicia o contraste entre un movemento de mulleres relativamente precario e unha minoría de vangarda teórica e práctica que está á altura do feminismo máis avanzado dos séculos XX e XXI. Así o caso particular galaico inscríbese nas liñas xerais retardatarias do estado español, especialmente as producidas polas imposicións da ditadura franquista, cunha serie de notas específicas derivadas fundamentalmente do subdesenvolvemento socioeconómico, do pouco peso do progresismo e do arraigo do tradicionalismo nacionalista en relación ao sistema de sexo e xénero, arraigo que se combina cunha autóctona teoría e práctica igualitarista baseada na peculiar impronta dunha vella iniciativa feminina presente aínda hoxe en certos aspectos da sociedade e da cultura galaicas. Deste modo o feminismo desta etapa caracterízase, agás destacadas excepcións, por ser notablemente tardío, respecto aos centros estatais ou mundiais do movemento, e marcadamente dependente dos xogos da política xeral galaica e cunhas cartacterísticas coincidentes en moitos aspectos coas que presenta o rexurdir feminista en certas situacións coloniais ou de nacionalismo centrífugo, nas que a iniciativa política das mulleres se dirixe preferentemente a obxectivos non directamente feministas. Como no
contexto estatal e occidental en xeral, en Galicia
pódense distinguir durante esta segunda onda feminista tres etapas
evolutivas básicas artelladas en torno a un primeiro momento de
conformación, que aquí parece situarse esencialmente ao redor da data
simbólica de 1975 (Ano Internacional da Muller), a un segundo momento de
eclosión, que comprende os últimos anos setenta e os primeiros oitenta,
e, finalmente, en torno a una terceira etapa de transformación, que se
estende ata os noventa e o seu tránsito aos dous mil. Dentro deste
panorama, nun primeiro momento, formáronse os grupos e núcleos de
mulleres que manterían as bases do feminismo galego. Con posterioridade,
leváronse a cabo campañas unitarias durante o período de eclosión
social do movemento, especialmente as que tiveron lugar a favor do
divorcio e da legalización do aborto. Estas accións reivindicativas
continuaron sendo promovidas polas coordinadoras de grupos feministas que
se formaron ao efecto tanto no ámbito galego como en distintas cidades.
Pero a medida que avanzaban os anos oitenta estas actuacións fóronse
diversificando e adquirindo un carácter máis puntual e minoritario,
centradas fundamentalmente nas agresións sexuais en xeral e na violación
en particular, ao tempo que se acentuaban as diferenzas entre as distintas
liñas feministas. Mais, de novo, a finais da década dos oitenta e
durante os noventa e comezos do dous mil, semella proliferar un feminismo
institucional cada vez máis afianzado, xunto cun feminismo social
estendido e diversificado de acordo con distintas necesidades específicas
e problemas singulares, especialmente o dos malos tratos domésticos, o da
prostitución e o da homosexualidade, ao tempo que o panorama feminista se
recompón, adaptándose e readaptándose ás cambiantes coxunturas do
microsistema político da esquerda galega, de onde parten distintas
estratexias que tratan ben de sumarse ao movemento, ou ben de captalo ou
dirixilo. Da mesma maneira, a dereita política comeza a desenvolver tamén
nos últimos anos unha nova política feminina, incluso de carácter
neofeminista, para recoller os votos das mulleres e contrarrestar a
tendencia á apropiación de certo feminismo por parte da esquerda. Como
consecuencia, avanzada esta última etapa, asistimos á reconcentración
en labores específicos de boa parte do feminismo independente e do de
clase, fronte á proliferación do feminismo reformista e institucional,
un contexto no que sobresaen feitos puntuais como a reactivación das accións
unitarias do movemento en torno á coordinadora galaica creada a raíz da
mobilización da Marcha mundial das mulleres 2000, que creou o seu propio
himno, "Marchando máis alá", e mantívose anos despois da data
do seu nacemento. Organizativamente destacan o Movemento Democrático de Mulleres,
implantado desde 1968; a Asociación Galega da Muller, fundada en 1976; as
Feminista Independentes Galegas, creadas en 1978; o Colectivo de
“Mulleres Livres”, que funciona desde mediados dos anos oitenta; as
Mulleres Nacionalista Galegas, que existen desde 1988; e a Federación
Galega de Mulleres Progresista, constituída en 1993; así como o Grupo de
Estudios sobre a Condición da Muller “Alecrín”, aberto en 1986.
Entre as obras teóricas aparecen o primeiro ensaio feminista, A
muller en Galicia (1977) de María
Xosé Queizán; Cartas a Rosalía (1981), de Teresa Barro, e O contradiscurso das mulleres (1995), de Carmen Blanco, unha teoría
xeral sobre o feminismo con estudo especial do caso galego. En estreita
sintonía co activismo feminista, desde os anos oitenta, creouse un
importante movemento cultural que modificou a vida cotiá e que se deixou
ver especialmente no xornalismo, na creación literaria e artística e nos
estudos humanísticos, onde proliferan numerosas personalidades (mulleres e homes)
cunha obra de signo liberador e feminista. Reescribindo
con liberdade o amor
Desde os comezos feministas das etapas prefeminista e do feminismo
originario aparece xa unha clara denuncia da escravitude das mulleres do
seu maltrato social e da violación. Todos estes principios manteranse
durante as novas etapas do feminismo sufraxista e do da liberación da
muller como principios básicos dunha concepción das mulleres asentada
sobre a dignidade e a liberdade e dunha relación entre os sexos así
mesmo asentada sobre a igualdade de dereitos. Durante o feminismo
orixinario as socialistas utópicas, fourieristas, owenistas e
saintsimonianas fixeron fincapé especialmente na denuncia da escravitude
sexual e durante o sufraxismo boa parte das feministas radicais, xa fosen
liberais, socialistas, comunistas ou anarquistas, criticaron a institución
matrimonial; falaron do dereito ao divorcio; defenderon o amor libre, o
dereito ao pracer das mulleres ou o emprego de métodos anticonceptivos; e
pediron a despenalización do aborto. Figuras como a inglesa Frances
Wright, as irmás norteamericanas Victoria e Tennessee Claflin Woodhull,
ademais da Kollontai e da Goldman fixeron súas na súa vida e nos seus
escritos estas ideas. E, aínda que os principios que movían ao
neomalthusianismo e ao feminismo eran ben distintos, as súas preocupacións
comúns polo control da natalidade fíxoos colaborar en distintas ocasións.
De feito, a comadrona Goldman informouse no malthusianismo sobre
anticoncepción e tamén tiveron importantes contactos con el médicas
como a holandesa Aletta Jacobs, a francesa Madeleine Pelletier ou a
alemana Helene Stöker, que se preocuparon, respectivamente, por divulgar
a anticoncepción entre as obreiras, defender o dereito ao aborto e recoñecer
as relacións sexuais á marxe do matrimonio a través da protección da
nai solteira e da filiación "ilexítima". E, por outra parte, a
Liga Mundial pola Reforma Sexual sobre unha Base Científica estableceu vínculos
internacionais entre moitas das personalidades nomeadas e outras como as
inglesas Dora Russell e Marie Stopes ou a norteamericana Margaret Sanger.
Indo aínda máis alá, incluso a propia Stopes ou a mesma Goldman
aceptaron abertamente a homosexualidade feminina, que, de feito, se daba
en todos os grupos sociais, como as "amizades románticas" na
clase media e o "matrimonio bostoniano" entre certas feministas.
Ademais, os comezos do século XX representan un momento álxido da
marxinal cultura lésbica que se refuxiaba nos guetos pobres e
prostibularios, aos que acudían as bulldaggers,
ou nos salóns, bares e apartamentos compartidos polas intelectuais e
artistas lesbianas de capitais como Berlín, París ou Nova York. Neste
sentido, son especialmente simbólicas, por exemplo, as relacións creadas
entre Gertrude Stein e Alice B. Toklas
ou as establecidas por Vita Sackville-West con Violet Trefusis e
Virginia Wolf, así como a existencia da comunidade de mulleres formada en
torno ao salón parisino de Nathalie Barney, ao que estiveron vencelladas,
ademais da propia Stein, outras personalidades moi diversas como Djuna
Barnes, Liane de Pougy ou Janet Flanner, famosas pola súa defensa dunha
sexualidade aberta cara á bisexualidade e o lesbianismo.
Mais todas estas ideas radicais, que supoñían a ruptura coas
normas morais básicas sobre as que asentaba o sistema social, non foron
asumidas maioritariamente polo feminismo e moito menos pola sociedade en
xeral, dando lugar a unha forte reacción polémica
Con todo, serían aceptadas por unha pequena minoría de vangarda
pioneira do principio da liberdade sexual, que o feminismo contribuiría a
crear dentro das ideas humanísticas e dos dereitos humanos fundamentais,
como unha base sobre a que asentar unha nova e aberta concepción do amor.
Suscitaron menos polémica dentro do movemento as ideas tendentes
á liberalización do corpo das mulleres fronte á tiranía da moda e dos
tabús sexuais. O feminismo supón unha nova ética e como tal vai unida
loxicamente a unha nova estética, cifrada basicamente na sinxeleza e na
suposta naturalidade. E, a medida que avanza o tiempo, a superación dos
medos e prohibicións que rodeaban o corpo feminino fan confluír ponlas
do feminismo con outras liñas de pensamento como o naturismo ou o
vexetarianismo.
Estas ideas acabarán chegando incluso ao mundo da moda que lanzará
a partir dos anos vinte un novo modelo de muller delgada e con saia e
cabelo curtos, usos máis adaptados ao novo estilo de vida e ás prácticas
deportivas cada vez máis estendidas. Era este o modelo da "nova
Eva", unha figura andróxina sen curvas marcadas, áxil e con cigarro
e carné de conducir, que se denominou flapper
en Inglaterra e América, garçonne
en Francia e maschietta en
Italia.
Por outra parte, foron moi sonadas as campañas feministas que se
realizaron contra o corsé nesta etapa sufraxista e que acabaron
finalmente tamén influíndo nas novas modas estéticas e nos novos canons
eróticos. O espírito destas campañas anti-corsé repetirase renovado na
proclama e na práctica do "sensuxeitadorismo" da época da
liberación da muller, que tamén acabaría sendo asimilada pola industria
da moda.
De igual maneira, as directrices para a reforma da vestimenta
propostas neste momento pola norteamericana Amelia Jenks Bloomer,
asociando os pantalóns turcos, intermedios entre o pantalón occidental
masculino e a saia das mulleres, coa liberdade feminina, non se cumprirán
de feito plenamente ata a utilización masiva desta prenda na súa versión
masculina por parte das mulleres a partir dos años setenta. De todos os
xeitos, o travestismo foi considerado perigoso durante todo o XIX e o XX,
pese a que boa parte do feminismo radical simpatizase con el polo seu carácter
transgresor e rebelde, e, de feito, a sociedade en xeral rexeitou as
prendas curtas das saint-simonianas, que deixaban ver os pantalóns, e o
mesmo fixo coa indumentaria georgesandista. Quizais recollendo a iniciativa bloomeriana
e dándolle unha intencionalidade revolucionaria profunda destrutora dos
moldes xenéricos, Virginia Woolf simbolizou a personalidade andróxina
precisamente na figura de Orlando, ataviada con prendas orientais
bifurcadas
Durante o feminismo da liberación da muller as súas máis
diversas agrupacións promoven manifestacións de diverso tipo, reclamando
a liberdade para as mulleres, o dereito ao propio corpo e protestando
contra a violencia masculina. Estas demostracións públicas tenderán a
ser máis masivas no momento álxido dos anos setenta, especialmente en
torno á reivindicación do aborto que produce mobilizacións importantes
reclamando unha lexislación liberalizadora en toda Europa occidental e América
do Norte. As campañas foron especialmente controvertidas en estados como
Gran Bretaña, Alemaña, Holanda, Francia, Italia, España, Estados Unidos
e Canadá e nas culturas católicas víronse precedidas doutras accións a
favor da despenalización do adulterio, dunha lei de divorcio e da
liberalización da anticoncepción.
Con posterioridade, durante as décadas dos oitenta, noventa e dous
mil, unha vez conseguidas algunhas das reivindicacións anteriores, as
campañas feministas centraranse fundamentalmente na denuncia da violación,
o acoso sexual, os malos tratos e a obxectualización das mulleres, así
como na defensa dos dereitos de sectores especialmente marxinados como as
lesbianas ou as prostitutas, dous dos grupos sociais que nestes anos
avanzan considerablemente na súa autoorganización. Este feito imprime un
cambio de rumbo importante no enfoque da prostitución, que agora adquire
dentro do feminismo un tratamento moi lonxano do moralismo dominante e
entroncado coa crítica libertaria radical da Goldman.
En síntese, cómpre dicir que desde o principio o feminismo tivo
que enfrontarse co tema da sexualidade, vencellada profundamente á dialéctica
dos sexos oculta nas vellas formulacións do “amor”, pero no novo
feminismo dos sesenta, que nacera na era da denominada "revolución
sexual" na que dominaban as ideas antirrepresivas de Wilhelm Reich,
esta cuestión resultou ser central, non só no que foi a realidade de
moitas das súas reivindicacións en torno a fenómenos como os
anticonceptivos, o aborto, a pornografía ou a prostitución, senón tamén
na propia teorización. En ambos campos, o da teoría e o da práctica, as
polémicas foron -e continúan sendo- múltiples e ruídosas e nelas
confluíron e entrecruzáronse as distintas fraccións ideolóxicas e políticas,
chegando incluso a establecerse distintas políticas sexuais
prescriptivas. Nun primeiro momento, a ideoloxía da liberación sexual
impúxose primando a busca un pouco indiscriminada do pracer, mais segundo
se avanzaba na desconstrucción do androcentrismo, desde a segunda metade
dos anos setenta, foise poñendo un maior empeño no perigo da dominación
masculina que tal "liberación" supoñía para as mulleres, ata
que a finais dos oitenta a polémica entre ambas tendencias estoupou cunha
marcada violencia dialéctica en materias como a pornografía ou a
prostitución, dividindo en dous bandos extremos a censoras e
abolicionistas fronte a panexiristas e defensoras. Pero tamén máis alá destes dous temas concretos, nas cuestións xerais relativas ao sexo e seguindo a tradición, instituíronse dous grandes bloques contrapostos. Por unha parte estaban as que se fixaban no aspecto negativo da sexualidade, ou sexa, no perigo que supón para as mulleres o seu exercicio na situación de dominación masculina, e por outra atopabanse as que insistían no aspecto positivo da busca da liberdade e do pracer negados pola imposición duns usos sexuais femininos restritivos. Nas súas respectivas inxenuidades, cando esqueceron os poderes que constrúen os propios discursos sobre a sexualidade, ambas posturas chegaron a extremos de máximo conflito, mais as dúas tendencias, parecen inherentes ao feminismo e serviron para evidenciar problemáticas que debían ser tidas en conta dentro do mesmo. Entre estes temas conflitivos destaca especialmente o irresistible alcance da escravitude sexual, que denuncia por exemplo a obra Escravitude sexual da muller (1979) de Katheen Barry. Mais son tamén fundamentais outros asuntos como as tendencias aparecidas dentro do propio feminismo encamiñadas a establecer unha normativa sexual correcta, xa fose inspirada pola homofobia ou pola heterofobia, e que foron criticadas pola corrente liberalizadora do sexo, como ocorreu tamén coa tendencia ao puritanismo sexual. Ambos polos, o liberacionista e o restritivo, proceden da dialéctica positiva / negativa que envolve a sexualidade das mulleres na sociedade patriarcal, e, aínda que minoritario e menos ruidoso, tamén se deu un difícil posicionamento antidogmático e aberto que tratou de comprender tanto as complexidades dos riscos sexuais como as múltiples posibilidades das experiencias pracenteiras, combatendo os primeiros e propagando as segundas. Esta procura da liberdade sen poder xa fora apuntada pola Goldman no pasado e é recollida neste momento na imaxinación da creación literaria de Angela Carter, por exemplo. Foi por este camiño totalmente antidogmático e aberto polo que se reconstruiu a realidade do amor como a unión absolutamente libre de persoas e como se reescribiu con liberdade o amor. Diótima:
unha estranxeira no Banquete de Platón Coa reconstrucción do amor
pola liberdade emanada da loita contra o poder sexual levada a cabo polo
feminismo chegamos na práctica real ao punto final da liberdade total
inherente ao amor que mereza tal nome. Mais no principio, na teoría, tamén
foi o amor absoluto e a liberdade absoluta e ese amor e esa liberdade
estaban encarnadas nunha muller e esa muller era Diótima. No principio,
pois, foi Diótima. Diótima é unha
estranxeira de Mantinea mestra de Sócrates que aparece no Simposio ou Banquete de Platón, que é, como se sabe, o diálogo
platónico centrado na erótica. Este diálogo é o texto teórico básico
da concepción amorosa primixenia de Occidente e está construído
precisamente sobre as ensinanzas de Diótima como inspiración máxima. Sócrates
di desa súa mestra que era unha muller moi entendida no amor e que todo o
que el sabía sobre o tema llo debía a ela. Relata fielmente a
intelixente conversa que mantiveron sobre o asunto, mostra a admiración
que sinte pola súa sabedoría e cualifícaa de “estranxeira” e “moi
sabia Diótima”. Da súa importante contribución ao Banquete
interésanme especialmente aquelas palabras da propia Diótima,
pronunciadas cando chega xa ao momento culme das súas ensinanzas, unhas
palabras que mostran un profundísimo coñecemento do amor como práctica
humana dificilmente accesible e, se cadra, significativamente alcanzada
por unha muller estranxeira, é dicir, allea ao poder do estado: Quizá, Sócrates, cheguei
a iniciarte ata nos misterios do amor; mais en canto ao derradeiro grao da
iniciación e ás revelacións máis secretas, para as que todo o que
acabo de dicir non é máis que unha preparación, non sei se, nin aínda
dirixido, podería o teu espírito elevarse ata elas. Eu, non obstante,
continuarei sen que se enfríe o meu celo. Trata de seguirme o mellor que
poidas. E tamén teñen para min
particular interese aquelas outras que, sabendo do que falan, identifican
o amor co gozo da beleza absoluta e co pracer máximo que se pode dar na
vida: “Ouh, meu querido Sócrates, (…) se por algo ten mérito esta
vida, é pola contemplación da beleza absoluta”.
Emma Goldman: unha
anarquista rusa pola liberdade amorosa E,
se no principio foi Diótima, no final podería ser Emma Goldman, a
feminista libertaria que fomos citando como un fío imprescindible. Ela
atreveuse non só a falar de sexo senón tamén de amor e a espilo de todo
o poder que tradicional e interesadamente viña habendo nel. Emma
Goldmam, a anarquista xudeo-rusa afincada nos Estados Unidos publicou en Tráfico
de mulleres dous ensaios sobre a liberdade sexual criticando o carácter
venal e opresivo dos dous fenómenos cos que a nosa sociedade veu
canalizando e controlando os impulsos erótico-amorosos, a prostitución e
o matrimonio. Quero
citar unhas palabras súas deste libro sobre a necesaria liberdade e as
inmensas potencialidades do amor, que seguen estando absolutamente
vixentes: O amor, o elemento máis forte e máis profundo da
vida, o precursor da esperanza, da alegría, do éxtase; o amor, que desafía
todas as leis, todas as convencións; o amor, o máis libre, o máis
poderoso dos forxadores do destino humano; ¿como é posible que esa forza
totalizadora sexa sinónima de matrimonio, esa pobre e mesquiña herba da
fame enxendrada polo Estado e a Igrexa?
¿Amor libre? ¡Como se o amor puidese non ser libre! O home
comprou cerebros, mais todos os millóns do mundo non puideron comprar o
amor. O home someteu os corpos, mais todos os poderes da terra foron
incapaces de someter o amor, O home conquistou nacións, mais ningún exército
puido conquistar o amor. O home encadeou e limitou o espírito, mais
diante do amor viuse absolutamente desamparado. (...) Si, o amor é libre;
non pode vivir noutra atmosfera. Na liberdade entrégase sen reservas,
abundante, total. Cando o amor vota raíces non hai leis, nin estatutos,
nin tribunais no universo capaces de arrincalo do chan. E
quero lembrar outras que insisten nas inmensas potencialidades positivas
do amor e da utopía da solidariedade amorosa e que falan do amor
individual e do amor colectivo, dúas realidades que só poden medrar unha
ao lado da outra e que son a solución única aos males da humanidade: Algún día uns cantos homes e mulleres ergueranse, chegarán ao cume da montaña, sentiranse grandes, poderosos e libres, preparados para recibir, para compartir e quentarse baixo os raios dourados do amor ¡Que fantasía, que imaxinación, que xenio poético pode intuír, aínda que sexa de forma aproximada, as potencialidades de semellante forza na vida dos homes e das mulleres! Se o mundo é capaz de dar a luz un verdadeiro compañeirismo e unha unidade, o amor (...) será o único Creador.
Amor
libre Para rematar quero dicir, concluíndo, que o amor só pode ser libre e que sen liberdade non hai amor. Non hai, pois, desde o feminismo máis aberto e libertario, contrario a todo poder, outra mensaxe que non sexa a do amor libre.
|
Index | Presentación | Hemeroteca | Coordinación | Comité | Ilustración | Contacto